Terneuzen uit de diepte

In samenwerking met inwoners van Terneuzen, sociale partners, instellingen en bedrijven, en vooral professioneel en amateur-kunstenaars en -schrijvers werkt Badhuis Middelburg vanaf oktober 2026 aan een diepe kaart van de gemeente Terneuzen: een gezamenlijk, ecologisch kunstwerk.

Voormalig Badgezel Marie de Visser, Middelburger en recent afgestudeerd in de richting Global Environmental History aan de Universiteit van Uppsala, heeft tijdens haar traject als Badgezel in 2024 gewerkt aan een zogenaamde deep map ofwel ‘diepe kaart’ van het gebied Grootteweg bij Terneuzen (waar de overheid en transmissienetbeheerder TenneT van plan waren een hoogspanningsstation te laten bouwen) om de geschiedenis van het landschap en de belangen en ervaringen van de stakeholders in het gebied in kaart te brengen. Tijdens het Badgezellentraject is haar aandacht uitgegaan naar het in (diepe) kaart brengen van verslagen van inwoners van en werkzamen in Grootteweg en eigen ervaringen middels ‘immersive writing’, literaire perspectief-experimenten en video. Dat smaakte naar meer.

Het belangrijkste doel van het plan in bredere zin is de betrekking van inwoners van Terneuzen van allerlei leeftijden en achtergronden, in een artistiek community-project dat hen, idealiter, dichter in het web van hun leefomgeving zal betrekken en hen (en alle gebruikers van de kaart) bewust zal maken van de gelaagdheid van de er spelende ecologische kwesties. Het is onzes inziens belangrijk dat menselijke inwoners zich, in deze steeds verder digitaliserende tijd, op nieuwe manieren kunnen verbinden met de vele maatschappelijke, historische en ecologische lagen van hun thuisgemeente.

Een multimediaal, artistiek community-project

In het kader van deze aanvraag doen we van oktober 2026 tot en met december 2027 artistiek onderzoek naar de mogelijkheid om kunstvormen in interactie met actoren in de gemeente Terneuzen in te zetten voor bewustwording van klimaatverandering en de grote transities, het (dieper) thuiskomen in dat landschap en de vergroting van ecologisch bewustzijn in de menselijke of mensgemaakte actoren in dat landschap (onderzoeksvraag).

We beschouwen deze vraag specifiek relevant voor Terneuzen: de complexe ecologie van de stad en haar directe omgeving met grote industriële spelers, de kanaalzone, natuur- en koppelingsgebieden, een voor-industriële periode met veelvuldige overstromingen en polderingen en Spaanse, Staatse en Franse regeringen, en de ophanden zijnde grootschalige veranderingen rond energietransities, werkgelegenheid en woonomgeving, roept vragen op over de mate waarin inwoners zich geworteld kunnen (blijven) voelen in hun lokale biosfeer. Specifiek in de gemeente Terneuzen zijn de grote transities in verband met energievoorziening urgente factoren voor inwoners. Zo kan een tweede kerncentrale er nog steeds komen.

Een diepe kaart is een alternatief voor een reguliere, ‘platte’ landkaart die kan worden ingezet voor ecologische doelen, in navolging van onder andere Arita Baaijens (zie o.a. In gesprek met de Noordzee, 2025). Zij noemt de ‘deep map’ “een persoonlijke geografie”, die “op een creatieve, multimediale manier laat zien hoe ieder van ons landschap beleeft.” Met ‘ons’ bedoelt ze alle actoren in een landschap. Zo’n kaart heeft tot doel diepte aan te brengen in het begrip van dat landschap, door geschiedenis, ervarings-dimensies en schurende of harmonieuze subjecten en objecten (actoren), doorgaans stakeholders, te tonen en inzichtelijk te maken. Zo’n diepe, gelaagde kaart is fysiek of digitaal en kan bestaan uit verhalen, beelden, audiofragmenten en/of objecten. Met wetenschappelijke en artistieke middelen wordt inzicht vergaard in de belangen in een bepaald gebied, van de menselijke en niet-menselijke bewoners en bezoekers, de er opererende bedrijven en zelfs het landschap zelf.

Als digitale productie kan een diepe kaart de uiterlijke vorm aannemen van een platte kaart, maar er worden lagen mee-ontworpen die meerdere dimensies laten zien. Een digitale diepe kaart is interactief, cumulatief en doorklikbaar. Op elk klikbaar punt op de kaart is een beeld, film of tekst te vinden verteld door, of zich verhoudend tot, een of meerdere stakeholders; daarbij wordt verwezen naar fysieke punten, subjecten en/of (kunst-)objecten in de in de kaart aangegeven omgeving.
In het hier voorgestelde project cureren Marie de Visser en Natasha Poposka-de Bats (consulent en projectmanager ecologische initiatieven, illustrator en ontwerper), met, op iets meer afstand, artistieke en literaire ondersteuning en begeleiding van Martien Luteijn (ontwerper, begeleider en positioner) en Joyce Pijnenburg (filosoof, redacteur en programmaker), een interactieve diepe kaart van de gemeente Terneuzen, die zal bestaan uit door inwoners van de gemeente en professioneel- en amateurkunstenaars in verschillende disciplines vervaardigde en verzamelde, fysieke en digitale verhalen en kunstuitingen.

In het kader van het hier voorgestelde onderzoek wordt specifiek de artistieke potentie van het medium ‘diepe kaart’ met het oog op de grote transities, en dan met name de klimaatverandering, onderzocht, maar ook de waarde van het blootleggen van transhistorische en actuele relaties en verbanden. Wij willen inwoners van Terneuzen, en daarvan een groot aandeel jongeren, een instrument geven om zich op nieuwe, de verbeelding activerende, manieren in hun leefomgeving te kunnen betrekken en zelfs in die nieuwe manieren te participeren.
Op, of in, de multimediale digitale kaart van Terneuzen zal een verzameling kruispunten ontstaan van verschillende assen. Hieronder noemen we de belangrijkste perspectieven (I, II, III) en actoren (a, b, c, d, e) op die assen.

Perspectieven

I Artistiek en documentair Artistieke initiatieven vertolken subjectieve elementen van een landschap (waarnemingen, uitingen, gewaarwordingen, gevoelens, ervaringen), documentaire initiatieven zijn gericht op weergave van objectieve elementen (objecten/zaken, gegevens, feiten, geschiedenissen).

II Sociologisch en economisch De economische verbanden in een landschap zijn consumptie- en productierelaties, de sociologische verbanden in een landschap zijn intersubjectieve, psychisch-maatschappelijke relaties.

III Wetenschappelijk en ecologisch Wetenschappelijke gegevens over een landschap laten in gezamenlijkheid opgebouwde kennis (waarschijnlijkheden en feiten) over elementen in een landschap zien. Ecologische gegevens duiden de relaties van niet-gelijksoortige actoren in een landschap, en van individuele actoren met een landschap.

Actoren

a) niet-menselijke natuur: alle lang- en kortdurend aanwezige elementen van de lokale biosfeer: dieren, planten en tot de biosfeer behorende niet-levende materiële elementen.

b) menselijke natuur: alle lang- of kortdurend in de lokale biosfeer aanwezige mensen

c) bedrijven en overheden

d) mensgemaakte structuren en materialen: alle door mensen gemaakte structuren en materialen in de lokale biosfeer.

e) hyperobjecten: belangrijke maar (door hun grote schaal en lange duur en/of door de menselijke verwevenheid ermee), voor mensen niet, of niet volledig te bevatten invloeden op de lokale biosfeer, zoals klimaatverandering, de globale biosfeer, of radioactief afval.

In het hier voorgestelde project zal de kaart gedomineerd worden door multi-disciplinaire artistieke (I) benaderingen van en over lokale actoren en de lokale biosfeer (a-e) in relatie tot ecofilosofische vragen zoals:

Wat betekent het, of zou het betekenen, om je (op deze locatie of in deze lokale biosfeer) thuis te voelen?
Wat het betekent het een gebouw (zoals het Stadhuis Terneuzen) te beleven?
Ervaren de Westerschelde en het kanaal Gent-Terneuzen veranderingen?

Overige kruispunten, bijvoorbeeld van economische belangen (II) en niet-menselijke actoren (a, c-e) worden met behulp van andere perspectieven uitgelicht om context te geven aan centrale artistieke elementen van de kaart, die in het teken staan van de onderzoeksvraag. We verwachten vruchtbare, praktische en voorlopige antwoorden te kunnen formuleren aan de hand van de producties en cocreatiesessies naar aanleiding van subvragen, die verwerkt worden in de kaart, en op basis van de verbanden tussen actoren onderling en tussen actoren en perspectieven die zullen worden blootgelegd.

Terneuzen uit de Diepte wordt in essentie een gezamenlijk kunstwerk; community-art, met een specifiek ecologische insteek om actoren nader te betrekken in hun lokale, Terneuzense biosfeer en bij ecologische vraagstukken. Er worden cocreatiesessies, workshops en wandelingen door de gemeente georganiseerd om menselijke actoren op twee manieren in de vervaardiging van de kaart te betrekken: door op subvragen persoonlijke antwoorden te formuleren (b) en hun perspectief te geven op een van de andere actoren (a, c-e). Hieruit zullen artistieke uitingen voortkomen, die in de kaart kunnen worden verwerkt. Ook worden bewoners buiten deze contexten opgeroepen op zulke subvragen te reageren door zelf inzendingen te doen. Al deze bijdragen worden gecureerd, en eventueel op feitelijke accuraatheid onderzocht of geredigeerd door het team van het Badhuis.

Daarnaast worden (fysieke en digitale) professionele artistieke uitingen gemaakt. Voor de kaart worden in ieder geval drie tot vier kunstwerken vervaardigd door professioneel kunstenaars of kunstenaarscollectieven: werken die op een pregnante en urgente manier relaties tussen actoren invoelbaar kunnen maken. De diepe kaart blijft minstens vijf jaar ‘in de lucht’ en we streven ernaar ook de fysieke aanknopingspunten in de gemeente middels QR-codes, zeker vijf jaar te laten bestaan.

In de tweede helft van 2027 wordt geëvalueerd en zal worden besloten of, en in welke mate, nieuwe aanvullingen op de kaart vanaf 2028 zullen worden verwerkt.

Dit project is mede mogelijk gemaakt door Provincie Zeeland en de Regio Deal NSPD en Cultuurfonds Zeeland.